Шағын орман ауылдары құрып келеді

Павлодар облысында, оның шығыс бөлігінде, «Ертіс орманы» мемлекеттік табиғи қорығы орналасқан, оны ҚР ауыл шаруашылығы министрлігінің орман және аңшылық шаруашылығы басқарады. Қорыққа ерекше қорғалатын аймақ мәртебесін беретін бұл арнайы кәсіпорын орманды өрттен, заңсыз ағаш кесу және орман өсіруден қорғаумен айналысады.

Айтпақшы, екі жыл бұрын Шалдай орман шаруашылығы өзінің жетпіс жылдық мерейтойын атап өтті. Бұл 72 жыл бұрын адамдар орманда жұмыс істей бастады дегенді білдірмейді. Жоқ небәрі жетпіс жыл бұрын, КСРО-да «Шалдай механикаланырылған орман шаруашылығы» құрылды. Көптеген жылдар бойы ол Қазақстандағы ең жақсы орман шаруашылық кәсіпорны болып саналды, әсіресе өткен ғасырдың 80-жылдарында орман шаруашылығын аты аңызға айналған, үлкен адам және жетекші Кәрімжан Мұхаметжанұлы Апсалықов басқарғанда.

Өзінің бар өткен тарихында таспа шоққарағай орман шаруашылығы, ал орман алқабы 148 мың гектардан астам, қорғалатын аумағы – 278 мың гектар, кәсіпорын көптеген өзгерістерді бастан өткерді, деп хабарлайды «КазахЗерно.kz» тілшісі. Олар әрқашан ормандағы жұмыс сипатымен байланысты болды. Шынында да, өткен ғасырдың 80-ші жылдарында көптеген шектеулер алынып тасталғанда, орманда жаппай ұрлықпен ағаштарды кесу басталды. Ата-бабалар, тіпті Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында да, сондай- ақ Канадада ғана кездестіруге болатын – таспа шоққарағайды кесу туралы ойламаған. Бірақ 80-ші жылдары Шалдай орманында жылдық сүрек дайындау 160 мың текше метрге жететін.

Экологтар таспа шоққарағай астындағы құмды ұстап тұрғанын айтып, сол кезден дабыл қақты. Егер орман жоғалып кетсе, Павлодар облысы (және ол ғана емес) жай ғана құммен жабылуы мүмкін. Сонымен қатар, қарағайлы ормандар керемет су реттегіші болып қала береді. Содан кейін, 80-ші жылдары, ағаш кесу толығымен тоқтатылмаса да, айтарлықтай шектеулі болды.

Тәуелсіздік жылдарында орманға қаскөйлер келді, олардың барлығы жоғары шенділер, орманнан барын алуды мақсат еткен. Қаскөйлікпен күрестің күрделене түскені есімде, бұл нағыз соғыс болды, екі облыстың – Семей мен Павлодардың барлық құқық қорғау органдарының күш-жігерін біріктіру керек болды. Себебі таспа шоққарағай Семей облысының аумағына дейін созылды.

Егер Павлодар облысында жағдай біртіндеп бақылауға алынса, семейліктер қарағайларды ұрлық жолмен «кесуді» жалғастырды. Ал павлодарлықтар өздерінің облыстарының аумағында қылмыстық құрылым құруға тырысқан көршілерінің шабуылынан қорғануға мәжбүр болды. Сондай- ақ павлодарлық қасқөйлер айла-шарғы жасай бастады, мемлекеттік орман күзетінің әлсіздігін пайдаланып, олар ормандарды өрттей бастады, содан кейін күйген орман ағаштарынан пайда түсірген. Көптеген адамдар осыны пайдаланып, капитал жинады. Оның үстіне, құқық қорғау органдарының қызметкерлері бұл бизнесті қолдаушылар болды. Өрт күшейіп кетті, оны сөндіруге бірнеше рет өзім барғанмын, тікұшақтан қарағанда бұрын қалың болған алаптарда, үлкен таз дақтарды көрдім. Дәл осы жерде олар орманды өрттеп сол жерден іске жаратып отырды.

Қазір бұл жаралар біртіндеп емделуде. Орманда ресми ағашты кесу жүргізілмейді, өрттен қорғаныс орнатылылды, бақылау мұнаралардан ғана емес, тікұшақтан да жүргізіледі. Өрт сөндіру қондырғылары бар, олар өрт сөндіру техникасымен жақсы жабдықталған. Мемлекет қорығын ұстауға, оның ішінде жабдықтарды жаңартуға үнемі қаражат бөлінеді. Дегенмен, орманның жойылу қаупі, қаскөйлердің қаупі және өрт қаупі ешқайда жойылған жоқ.

Алайда адамдар тұрып, жұмыс істейтін, балалар мектепте оқыған,адамға толы орман шаруашылықтары орналасқан ауылдар біртіндеп босап келеді. Шағын орман ауылдарында бірнеше отбасы қалды. Болашақта кім орманда жұмыс істейді? Оның үстіне, бұл бала кезінен үйренуге тиісті ерекше мамандықтар.

Бұл көп ақшалы емес, бірақ өте маңызды жұмыс – орманда жұмыс істеу, оны түсіну, сақтау, сүйу және қадірлеу. Әркімнің әрдайым орман байлығына деген көзқарасы бірдей болмайды, кейбіреулері орманда бөтен жердегі басқыншылар сияқты болуды қалайды. Осы уақытта қорықта отырғызу материалы орман тәлімбағының әсерлі учаскелерінде өсіріледі, жыл сайын қарағайдың жаңа көшеттері отырғызылып, бір кездері бос болған жерлер жасыл түске бояла бастайды. Бірақ 20-30 жылдан кейін қорықта кім жұмыс істейді?

Қазірдің өзінде қорықтағы жұмысшыларға артылған жүктеме барынша. Өздеріңіз бағалаңыздар, әр орман шаруашылығында әдетте 12-ден 15 мың га-ға дейін орман алқабы бар, әр орманшыға шамамен 1200 га. орман алқаптарын айналып өтуге арналған көліктер әлі де болса аз. Кеңес заманында орманшыларға ең болмағанда жылқылар берілген болатын, ал енді өзіңіз ойлаңыз – күн сайын 1200 га, тіпті орман арқылы жүруге оңай бола ма?

Сонымен қатар, орман шаруашылығындағы жалақы дәстүрлі түрде төмен. Осыдан екі жыл бұрын жоғарлату болған еді, бірақ қазір ол аз. Әрине, бұзушылықтар жасаған кінәлілерді жазалау мақсатында іздеп, табуға болады. 2003 жылдан бастап қорықта ондаған басшылар ауыстырылды, ондаған орманшылар жұмысынан босатылды, олардың орнына ешкім жоқ. Орман күзетшілерінің жалақыларының аздығынан, кездейсоқ адамдар жұмысқа алынады, әсіресе орманды жақсы білетін адамдардың тапшылығы бар. Орман шаруашылығына жас мамандардың келуі дерлік жоқ – жастар мұндай қиын, көбінесе қауіпті және сонымен бірге өте аз жалақы алатын жұмысқа бармайды. Ол туралы осыдан бес, он жыл бұрын, бүгінгі күні де айтылуда. Алайда, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің құрамына кіретін орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі жөніндегі тиісті комитетте бұл мәселені жақсы біле тұра, оны нашар шешеді Кейде қорықтың бас директорларын және он шақты орманшыларды ауыстыруды жөн көреді.

Бес-жеті жыл бұрын Шалдай орманында ағаш ұрлау толқыны қайтадан көтерілді, содан кейін прокуратураның талабы бойынша және жергілікті билік органдарының өтініші бойынша, ағаштерды технологиялық кесуден басқа, кез-келген ағаш дайындау жұмыстарына мораторий енгізілді. Бұл орман бұзушылықтарымен күресудің жаңа бағыттарын және оларға құқықтық сипат беру әрекеттерін айқындауға мүмкіндік берді. Прокуратураның негізгі ұсыныстарының бірі – орманды қорғау және қарағайларды қалпына келтіру жұмыстарын әр түрлі департаменттерге бөлу болды.

Сонымен бірге прокуратура орманды қорғауды бәсекелес ортаға берудің тәсілін түбегейлі өзгертуді ұсынды. Прокурорлардың пікірінше орманды қорғау және оларды ұдайы ұлғайту әр түрлі министрліктерде болуы керек. Тіпті қорықтағы жұмыспен қамтуды реттеу ұсынылды. Негізгі ұсыныстардың бірі – орман ауылдары мен қарағайлы ормандардың жанындағы ауылдардың тұрғындарын басқа іс-шараларға бағыттау. Ауыл шаруашылығы министрлігі орманға жақын орналасқан ауылдық округтерде ауылшаруашылық бизнесті дамыту үшін, арнайы бағдарлама жасауға көмектесуге шақырды.

Дегенмен, Шарбақты ауданы мен Аққулы ауданындағы қалған таспа шоққарағайды сақтау мәселесі шешілмейді, әр жағдайдан кейін, тіпті орманда ұсақ бұзылу болса, қоғамдық наразылық туады. Бұл кездейсоқтық емес, өйткені жақында ұлықпен ағаш кесу басталды, нәтижесінде таспа шоққарағай қысқарды. Қазір ағаш кесудің барлық түрлеріне мораторий қолданады, оны уақыт өткен сайын ұзартылып отырады және басқа да шаралар қолданылды, сондықтан жағдай жақсарды деуге болады. Мораторий енгізілгеннен кейін, ағаш кесушілер сонымен бірге бұрыннан бері орманды кепкен және шірік ағаштардан тазартып жүрген, отын дайындаушылар да зардап шегіп қалды.

Жылыту маусымы басталмай тұрып, тамыз-қыркүйек және қазан айларында облыстың ауыл тұрғындары, әсіресе Шалдайдың қурап қалған ағаштарын отынға сатып алатындар, қысқа отын жинауда үлкен қиындықтарға тап болды. Қысқы күндері пешті жақпай қалдыруға болмайды. Кәдімгі отын бағасы екі есе өсті, содан кейін елордалық департаменттер бұл мәселені реттеп, орманнан отын тасуға рұқсат етті. Қылмыстық іс біртіндеп жойыла бастады, кейде біреулер ағаштарды кесуге тырысады, бірақ оларды ұстайды, жазаланбай қалғандар сирек кездеседі. Өрттен қорғау жұмыстары да жақсы жүргізілетін болды.

Бірақ бұрыңғы ұйымдастырушылық бойынша жұмыстар жоғалған жоқ. Бұл қорықтың күзет қызметіне өте үлкен жүктеме, бүкіл Шалдай орманында бар-жоғы 270 адам бар, тіпті техникалық құрал-жабдықтар қажет емес. Ауыл шаруашылығы министрлігіндегі мораторийдің өзінде бүлдіргендері бар, олар ағаштарды кесудің барлық түрлеріне тыйым салды, оның ішінде күтімдік кесулерге де. Қорықтың мамандары тек орманды қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар өсіп-өну жұмыстарын орындау үшін керек, және онда күтімдік кесулер ерекше орын алатын технологиялық тізбек. Олар қалыңдатылған екпелерді жұқарту, кепкен ағаштардан, ауру мен ескі ағаштардан тазалауға мүмкіндік береді. Бүкіл технологиялық тізбектерді жоюға қалай ғана ойлары жетті? Орман жұмысшылары тек орманның қалай қалыңдап жатқанын көруде. Бұл жағдайда олар, ең алдымен, қойылған мақсатты жұмсалған қаржы ақтайтын қағидаға сүйенді. Бірақ жағдайдың өзгеруіне байланысты, орманға зиян тигізбейтін жұмыс режимін жұмсарту туралы ойлану мүмкін.

Прокурорлар орманды қорғауды бәсекелес ортаға берудің тәсілін түбегейлі өзгертуді ұсынады. Олардың пайымдауынша орманды қорғауға, орман алқаптарын аталардың әістерімен кезгеннен гөрі, 21 ғасыр технологияларын, қолданылуы керек. Мысалы, спутниктен жағдайды бақылай отырып, ол ғарыштан түсірілген суреттерде – орман бүлінген және жоғалып кеткен жерді айқын көруге болады. Сонымен қатар, сіз бейнебақылауды пайдалана аласыз. Мүмкін, мұның бәрі мағынасыз емес шығар. Алайда, жүйені тоқтатып, өзгертпес бұрын, 2000 жылдардың басында орманды қорғауға жеке құрылымдар қатысқанын ұмытпауымыз керек. Мұның себебі неде екенін естеріңе түсіремін – полицияның бас ауруына айналған, кейде сау емес қарулы адамдардың орманда кезіп жүргені. Ақыры іс жанжалмен аяқталды, жалданған жеке құрылым қылмысты қорғауды бастады және өзі орман ағаштарын ұрлауға қатысты. Айтарлықтай жаман тәжірибе болды.

Екіншіден, спутникті пайдалану. Орманның жай-күйін бақылау құралы ретінде, әрине, спутник жарайды. Бірақ қауіпсіздік қайда? Оны белгілі бір адамдар орындайды, олар қылмыскерді ұстап алады немесе орманды кесуге рұқсат бермейді, олар қылмыстық іс қозғай алады және т.б. Күндізгі уақытта пайдалы болатын спутник те, бейнебақылау да, ұшатын дрондар да күзетшінің орнын алмастырмайды. Олар тек бақылау құралы және одан басқа ештеңе емес. Олардың міндеті – анықтау ғана, ал тиісті өкілеттіліктері бар күзет қызметкері әрекет етеді.

Әрине, мәселеге әрқашан формальды түрде жүгінуге болады, егер жағдай күрделене түссе, ормандағы қылмыстық бизнестің іс-әрекетіне жергілікті тұрғындар мен қорықтың қызметкерлері кінәлі болуы мүмкін, менің ойымша олардың жалақысы міндеттерінің ауырлығына сәйкес келмейді. Бірақ, ақырында, тереңірек үңілу, мәселелердің түп-төркінін және олардың күрделілігін түсіну, барлығын басынан аяғына дейін орындарына қоюдың уақыты келді. Неліктен ешкім павлодарлықтардың орман шаруашылығымен байланысты емес жұмыс орындарын құруға көмектесетін тағы бір ұсынысы туралы айтпайды? Мұндай бағдарлама мен мұндай әрекеттер қайда? Мүмкін, сондықтан барлығымыз орманды жоюға жарияланған мораторийге өзгерістер енгізуді, орман қорғауды жақсарту бойынша басқа ұсыныстарды, жергілікті тұрғындарды жұмысқа орналастыруды және тағы басқаларды күтеміз. Ия, біз қайтадан ормандағы қылмыстан құтыла алдық, бірақ әлі күнге дейін орман аймағында кейбір азғыруларды жүзеге асыруға ықпал ететін материалдық және әлеуметтік жағдайларды жою үшін аз жұмыс атқарылды.

Олар әрекет жасай бастады. Енді қорық өз қызметінің туристік бағытын дамытуға ниетті, қазірдің өзінде бірнеше туристік маршрут, оның ішінде атпен жүретін бағыттары да бар. Орманның шетінде әдемі тұзды көл пайда болды. Міне, орман жанындағы үлкен периметір бойында 17 күрке мен үйлер салынды, «Қорықшы үйі», оның жанында тырнасы бар құдық, кейінірек балық жіберілетін кішкене суайдыны, үлкен қазан үшін орын бар. Алаңның ортасында әдемі саяжол орналасқан, оның екі жағында жергілікті материалдан – ағаштан жасалған түрлі ойын алаңдары бар. Ұйымдастырушылар мұның бәрі қорықтың орман шаруашылығындағы адамдардың қолымен жасалғанын, ал бірде-бір тірі ағашқа зиян келтірілмегенін айтады. Ғимараттардың жылы, сәл қоңыр реңктері жасыл орманның және көлдің тегіс беткейінің әсерінен керемет көрінеді.

Жақсы туристік пункт құру үшін, бұл ғимараттарды сөре алаңы ретінде қалдыру туралы шешім қабылданды. Адамдар мұнд жай демалып, орманның тыныштығынан ләззат алуына, көлде шомылуға, ал белсенді адамдар үшін спорттық және ойын-сауық орындары салынып, әлі де салынатын болады. Бұл алғашқы қарлығаш. Ал қазіргі уақытта кішігірім орман ауылдары құруды жалғастыруда, көп ұзамай мұндай көптеген ауылдарда тұрғындар да қалмайды …


Владимир Гегер

с автором можно связаться по адресу:
[email protected]


Rate article
КазахЗерно
Пікір үстеу