Мемлекеттің өзі кәсіпкерлерді көлеңкелі экономикаға итермелейді

Ғалымдар билікті саланы жандандыруға жүздеген миллиард теңгені жұмсамауға және ҚҚС-дан бас тартуға шақырады. Егер біз ауылшаруашылық өнімдерін өндіруге, өңдеуге, сатуға, экспортқа, импортқа ҚҚС-ты босататын болсақ, онда біз бүкіл аграрлық сектордың дамуына күшті серпін аламыз.

Бұл идеяны «ҰАҒБО» АҚ басқарма төрағасы Төлеутай Рахымбеков айтты.

«Мен айтамын: өндірісті жандандыру үшін жүздеген миллиардты жұмсаудың қажеті жоқ, тек ҚҚС-дан бас тарту кенек. Қалай болғанда да ауылшаруашылық өнімдерін өндіру, өңдеу, сауда, экспорт, импорт айналымдарын ҚҚС-дан босатсату, бүкіл ауылшаруашылық саласының дамуына қуатты серпін береді. Бұл бір шара бүгінгі саланы мемлекеттік қолдаудың барлығына тең болды», — деді Рахымбеков.

Қазақстанда ҚҚС алғаш рет 1993 жылы «Қазақстан Республикасындағы салықтар және салық жүйесі туралы» ҚР Заңының қабылдануымен енгізілді. ҚҚС екі ставкасы белгіленді – коммерциялық кәсіпорындар үшін 28% және өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін 21,88%. Оның алдында Қазақстан Кеңес Одағының соңында КСРО Президенті М.С. Горбачевтың Жарлығымен енгізілген 5% ставкамен салық салумен өмір сүрді. Сондықтан бұл салық «Горбачевский» немесе «президенттік» деп аталды. Тек бөлшек саудагерлер төледі. Мысалы, дүкендер тауарларды 80 рубльден сатып алып, 100 рубльге сатты, бірақ баға белгілерінде былай деп жазды: «Бағасы 100 рубль. Сату салығы – 5%. Жалпы бағасы – 105 рубль». 1993 жылдан 1995 жылға дейін бұл салық қосымша құн салығы болды.

«Түсіндіреді. Мысалы, мен сауда жасаймын. Мен көтерме саудагерлерден үстелді 80 теңгеге сатып алдым және дүкенде 100 теңгеге саттым. Мен ҚҚС-ты айырмашылықтан есептеймін (20 теңге Х 28% = 5.6 теңге) және 5,6 теңге көлемінде ҚҚС төлеймін. Мен қалған барлық шығындарды (жалақы, коммуналдық қызметтер, жалдау, көлік) төлеймін және басқа салықтарды төлеймін. Естеріңізге сала кетейін, ол кезде салықтың барлық түрлерінің 50-ге жуығы болған.

Екінші мысал. Менің сүтім бар. Мен ауыл тұрғындарынан шикі сүтті 60 теңгеге сатып аламын. Мысалы, мен айранды 100 теңгеге сатамын. Мен ҚҚС есебін айырмашылықтан жасаймын (40 теңге Х 21,88% = 8.752 теңге) және бюджетке 8 752 теңге ҚҚС төлеймін. Содан кейін мен қалған барлық шығындарды (жалақы, коммуналдық төлемдер, жалдау, көлік) төлеймін және басқа салықтарды бюджетке төлеймін.

Көріп отырғаныңыздай, ҚҚС шын мәнінде ҚОСЫМША құнына, мен, кәсіпкер ретінде ҚОСЫМША құнына салық болды. Ал 1995 жылы Қазақстан Республикасының Салық кодексі қабылданды, онда 20% ставка қарастырылған. Бірақ ҚҚС есептеу тәртібі өзгерді!!! Ит оны жерге көмеді», — дейді Рахымбеков.

Менің бизнесте немесе өндірісте жүргенім маңызды емес.

«Сүт өнімдеріне қатысты бір мысал, айтпақшы, мен 1995 жылдан 1999 жылға дейін айналысқанмын. Солай. Мен шикі сүтті 60 теңгеге сатып алдым. Кефир 100 теңгеге сатылды. Мен айранның жалпы құнын (100 теңге Х 20% = 20 теңге) ҚҚС есептеп жатырмын, яғни мен 20 теңге көлемінде ҚҚС қалыптастырдым. 1995 жылдан бастап жаңа әдіске сәйкес мен жеткізушілерге олардан шикі сүтті, коммуналдық шаруашылықты және т.б. сатып алған кезде төлеген ҚҚС аударымдарын ала аламын.

Енді ет, сүт, жүн, тері, көкөністер мен жемістердің шамамен 90% -ы ҚҚС төлемейтін шаруа және жеке қосалқы шаруашылықтар өндіретіні есімізде.

Ал мен ҚҚС жеткізушілеріне төлейтін сүт құны (коммуналдық қызметтер, бензин және т.б.) сүт шығындарының жалпы сомасындағы 10% — дан аспайды.

Мысалы, менде 80 теңге бар, оның ішінде шикі сүтке 60 теңге. Яғни, барлық шығындардың 80 теңгесінің тек 8 теңгесі ҚҚС төлеген шығындар болып табылады. Біз олардағы ҚҚС-ны есептейміз (8 теңге X 20% = 1,6 теңге), яғни мен тек 1,6 теңгені ескеріп, мен оларды бастапқыда есептеген 20 теңгелік ҚҚС-тан алып тастай аламын. Мен бюджетке ҚҚС төлеуім керек — 20 — 1,6 = 18,4 теңге. Менің айранның бағасы 120 теңге, мен бюджетке 18,4 теңге көлемінде ҚҚС және басқа да салықтарды (КТС, ИИТ, әлеуметтік салық, жер, мүлік, көлік салығы) төлеуім керек.

Міне, бүгін салыстырыңыз, ҚҚС 12% болған кезде, мен, заңға бағынған кәсіпкер және сауда процесінде сұр дилер. Ауыл тұрғындарынан сәбізді 60 теңгеге сатып алып, қалада 100 теңгеге сатамын. Менде екі нұсқа бар:

a) Мен осы 100 теңгеге ҚҚС-ны «ішіне» қосамын, содан кейін бюджетке 10,71 теңге (100 теңге X 12%) төлеуім керек. Яғни, мен басқа шығыстарды есептемегенде, 29,29 теңге (100 — 60 — 10.71) таза кіріс аламын;

б) мен ҚҚС-ны 100 теңгеден тұратын бағаны «жоғарыдан» төлеймін. Менің соңғы бағасы ҚҚС есебімен 112 теңге болады. Менің табысым (112 — 60 — 12) дәл 40 теңге болады.

Сұр дилер де 60 теңгеден сатып, 100 теңгеге сатады. Оның 40 теңгелік таза кірісі бар.

В) нұсқасы бойынша мен кірістен айырыламын, b) вариантта мен баға бойынша бәсекелес емеспін, өйткені нарықтағы сатып алушы біздің, сұр дилердің қайсысы заңға бағынатыны маңызды емес. Ол сәбізді кімнен сатып алады деген сұрақ туындайды: әрқайсысында 112 теңгеден немесе сұр дилерден 100 теңгеден, олар риторикалық деп санайды.

Демек, бір жағынан мемлекеттің өзі кәсіпкерлерді көлеңкелі экономикаға итермелейді.

Екінші жағынан, өңдеу өнеркәсібін жандандыру үшін жүздеген миллиард теңге жұмсайды, бірақ нәтижесінде қайта жанданғысы келмейді.

ҚҚС деген не? ҚҚС төлеуші кім? Сіз бизнес төлейді, кәсіпорындар төлейді деп айтасыз ба?

Жоқ!!! ҚҚС бюджетін түпкілікті төлеушілер елдің барлық азаматтары: нәресте дүниеге келді, оған «памперстер» сатып алу үшін жүгірді — ҚҚС бюджетіне төлеу, мектепке бару, дәптерлер, қаламдар — бюджетке ҚҚС төлеу, тамақ, киім, кино билеттерін сатып алу. немесе ұшақ үшін бюджетке ҚҚС төлеу және т.б. Барлық жерде ҚҚС!!!

Тіпті адам өліп жатыр, олар оған саваннаны немесе табыттағы соңғы тырнақты сатып алады — ҚҚС төлейді.

Бюджетке жыл сайын триллион теңге жиналады.

Бірақ қазір ең бастысы, достар!!!

Мемлекет осы триллион теңгенің көп бөлігін экспорттаушыларға қайтарады! Осылайша, заңға сәйкес экспортқа ҚҚС қайтарылады», — деді ғалым.

Біздің негізгі экспорттаушыларымыз кім? Мұнай, газ, мыс, болат, кен, астық сатушылар. Мемлекет азаматтардан жиналған триллион теңгелерді шикізат секторына бюджетке төлейтіні белгілі болды.

«Сондықтан Қазақстанда ауылшаруашылық өнімдерін (жүн, терілер, мақта, ет, сүт, көкөністер, жемістер және т.б.) қайта өңдеуді қоса алғанда, қалыпты өндірістік өндіріс болмайды, ҚҚС болады. Тағы айтам. Алайда 2016 жылы біреу келіп, біздің Елбасымызға, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Назарбаевқа ҚҚС-тың ел экономикасына тигізетін зияны туралы айтып берді, содан кейін ол 2017 жылдың 1 қаңтарынан бастап ҚҚС-ны САТЫС салығын ауыстыру мүмкіндігін қарастыруды тапсырды. Бірақ бұл бұйрық туралы ҚҚС лоббистері айтып, талқылауларда САТЫС салығын АЙНАЛЫМҒА салынатын салықпен шебер ауыстырды. Олар өте ұқсас болып табылады. Бірақ егер тек сатушылар САТЫС салығын төлейтін болса, онда барлығы АЙНАЛЫМ салығын төлейді, және көшкін қағидаты бойынша бұл салықтың геометриялық өсуі байқалады. Бұл айналымға салынатын салық тек сатуға салынатын салықтан да жаман емес, ҚҚС-тан да нашар. Сондықтан, Нұрсұлтан Әбішұлының 2017 жылы ҚҚС-дан сатуға салынатын салыққа көшу туралы бұйрығы орындалмады», — деді Рахымбеков.

Тағы үш ұпай. Біріншісі. Неліктен ҚҚС ұстайсыз?

«Бұл бюджетті құруға қатысқандар үшін өте ыңғайлы. Ол ай сайын, кәсіпорындардың қаржылық нәтижелеріне қарамастан, сатылған тауарлар, жұмыстар немесе қызметтер үшін ақша түскен-алынбағанына қарамастан төленеді – ҚҚС бюджетке төленуі керек. Бұл азаматтарға мемлекеттік бюджеттен тегін несие берудің осындай нысаны. Кейін 90 немесе 180 күннен кейін бюджет экспорттаушылармен шешілетін болады.

Екіншісі. ҚҚС қайтарған кезде өте жоғары сыбайлас жемқорлық тәуекелі. Кейбір астықты экспорттаушылар ҚҚС қайтару туралы жедел шешім қабылдау үшін ҚҚС қайтару үшін белгіленген соманың 30% -на дейін «кері қайтаруға» мәжбүр екендігі туралы ақпарат бар.

Үшінші. Батыс Еуропада ҚҚС 60 — 70 жыл бұрын артық өндіруге қарсы күрес құралы ретінде ойлап табылған. Оларда мұндай мәселе болды. Бұл бізге ұзақ уақыт бойы қауіп төндірмейтіндігімен келісуіңіз керек. Бірақ тағы бір нәрсе маңызды. 1995 жылы Қазақстан Республикасының Салық кодексін әзірлеуге кеңес берушілер американдықтар болды, олар Қазақстанға біздің өңдеу өнеркәсібімізді құртып жіберген ҚҚС есептеудің зиянды процедурасын дәл ұсынды. Мен американдықтардың саботажы туралы қастандық теориясынан алысмын. Америка Құрама Штаттарында және айтпақшы Жапонияда ҚҚС сияқты салық жоқ. АҚШ-та ҚҚС орнына САТУ салығы бар. Осы салықтық сауда-саттықтың акциялары АҚШ федералды бюджетіне, мемлекеттік бюджеттерге және жергілікті аумақтар — қалалардың бюджеттеріне түседі. Сондықтан ондағы барлық шенеуніктер бизнесті ойлайды және бизнесті бағалайды», — деп түйіндеді Рахымбеков.

Дарья Кельм

Rate article
КазахЗерно
Пікір үстеу